Wszystko o Tornjaku

Tornjak to rasa psów, która przez stulecia pozostawała w cieniu historii. Oficjalnie uznana przez Międzynarodową Federację Kynologiczną (FCI) dopiero w 2017 roku, w rzeczywistości jest potomkiem dawnych psów pasterskich, od wieków towarzyszących ludziom w górskich rejonach Bośni i Chorwacji.

Istnieje kilka teorii dotyczących pochodzenia tornjaka.
Jedna z nich zakłada, że psy w tym typie rasy zostały sprowadzone na teren dzisiejszej Bośni i Hercegowiny przez Turków, na co ma wskazywać podobieństwo do psów spotykanych w niektórych regionach Turcji. Teoria ta pozostaje jednak hipotezą, której nie można jednoznacznie potwierdzić.

Inna, szerzej akceptowana koncepcja wskazuje, że obszar Bałkanów i gór Dinarów był naturalnym środowiskiem kształtowania się dużych psów pasterskich. Już Ilirzy, Celtowie, Rzymianie, a później Wołosi potrzebowali silnych psów stróżujących do ochrony stad na tych terenach. Tornjak nie powstał w hodowlach planowych. Jego „twórcami” byli pasterze, którzy potrzebowali psa silnego, odważnego i odpornego na surowy klimat. Zadaniem tornjaka była ochrona stad owiec, kóz, bydła, a czasem nawet koni, przed drapieżnikami, przede wszystkim wilkami. To pies duży, mocno zbudowany, o gęstej sierści chroniącej przed mrozem i śniegiem. Przez wieki liczyła się nie uroda, lecz skuteczność. Psy najlepiej radzące sobie w górach były dalej rozmnażane.

Jedna z najstarszych wzmianek o psie w typie dzisiejszego tornjaka pochodzi z 1067 roku i została odnaleziona w archiwach Đakovačke biskupije. W zapisie tym opisano psa określanego jako „pas planinac”, czyli psa górskiego, co już samo w sobie wskazuje na jego ścisły związek z terenami górskimi oraz pasterstwem. Opis ten jest wyjątkowo cenny, ponieważ zawiera zarówno cechy eksterieru, jak i informacje o funkcji użytkowej psa.

W źródle z XI wieku pies ten przedstawiany jest jako zwierzę duże, występujące w różnych umaszczeniach, od białego i czarnego, przez szare i żółtobrązowe, aż po psy wielobarwne. Wspomina się o wiszących uszach oraz ogonie porośniętym gęstą sierścią, a szata określana jest jako taka, która nie jest ani krótka, ani długa. Najważniejszą informacją jest jednak przeznaczenie psa: służył on przede wszystkim do ochrony stad oraz ludzi przed drapieżnikami, zwłaszcza wilkami. Już w tym najstarszym zapisie widoczna jest rola tornjaka jako samodzielnego psa stróżującego, pracującego w trudnych warunkach górskich. Podobne wzmianki pojawiają się w kolejnych dokumentach z 1374 roku, przypisywanych biskupowi Petrowi, oraz z 1752 roku, autorstwa kanonika Petra. Powtarzający się na przestrzeni wieków obraz dużego psa pasterskiego, wykorzystywanego do ochrony stad i ludzi, świadczy o ciągłości użytkowania tego typu psa na obszarze Dinarów. W XX wieku szczególną rolę w zachowaniu i popularyzacji tornjaka odegrał profesor dr Stjepan Romić. To on jako jeden z pierwszych połączył średniowieczne opisy źródłowe z jeszcze istniejącymi wówczas psami pasterskimi spotykanymi w terenie i wysunął tezę o wielowiekowej ciągłości rasy. Jego prace stworzyły fundament pod późniejsze zainteresowanie tornjakiem jako rodzimą rasą i zapoczątkowały postrzeganie go nie tylko jako lokalnego psa użytkowego, lecz także jako elementu dziedzictwa kulturowego.

Zagrożenie wyginięciem i początek odbudowy rasy

W XX wieku status tornjaka uległ gwałtownemu pogorszeniu. Zanik tradycyjnego, ekstensywnego pasterstwa, zmiany społeczno-gospodarcze oraz ograniczanie wypasu w górach sprawiły, że zapotrzebowanie na duże psy pasterskie systematycznie malało. Tornjak, przez stulecia związany wyłącznie z ochroną stad i dobytku, zaczął tracić swoje naturalne środowisko użytkowe, a wraz z nim rację bytu.

W konsekwencji populacja rasy uległa drastycznemu zmniejszeniu. Na początku lat siedemdziesiątych XX wieku tornjak znajdował się na granicy wyginięcia. Pozostałości dawnej populacji istniały jedynie w odległych, słabo dostępnych rejonach Bośni i Hercegowiny oraz części Chorwacji, gdzie wciąż utrzymywano tradycyjny model pasterstwa. Psy te funkcjonowały wyłącznie jako użytkowe, bez jakiejkolwiek kontroli hodowlanej, dokumentacji pochodzenia czy jednolitych kryteriów selekcji.

Brak ksiąg rodowodowych i programu hodowlanego powodował, że psy w typie tornjaka nie były postrzegane jako odrębna rasa, lecz raczej jako lokalne psy pasterskie o zróżnicowanym wyglądzie. Istniało realne ryzyko, że wraz z odejściem ostatnich pasterzy zaniknie także sam typ psa, ukształtowany przez setki lat praktycznego użytkowania. W tym okresie Tornjak nie był chroniony ani formalnie uznany, a jego przyszłość zależała wyłącznie od przypadkowego przetrwania pojedynczych osobników.

Przełom nastąpił w 1971 roku, kiedy grupa entuzjastów: kynologów, weterynarzy i badaczy dostrzegła zagrożenie i rozpoczęła świadome działania mające na celu ocalenie rasy. Ich praca polegała na systematycznym wyszukiwaniu psów odpowiadających dawnemu typowi tornjaka, dokumentowaniu ich cech oraz tworzeniu zalążka populacji hodowlanej. Był to proces trudny i długotrwały, prowadzony w warunkach braku wcześniejszych wzorców i materiałów porównawczych.

Działania były prowadzone równolegle na terenie Chorwacji oraz Bośni i Hercegowinie, początkowo niezależnie od siebie. Choć brak wspólnych zasad selekcji niósł ze sobą pewne ryzyko rozbieżności typologicznych, jednocześnie przyczynił się do zachowania większej różnorodności genetycznej rasy. Ten etap stał się fundamentem późniejszej standaryzacji, kontrolowanego uznania rasy oraz odbudowy populacji tornjaka w warunkach współczesnej hodowli.

Ujednolicenie wzorca rasy tornjak

Rok 2006 stanowił jeden z najważniejszych momentów we współczesnej historii rasy tornjak. Po dziesięcioleciach równoległych, częściowo niezależnych działań hodowlanych prowadzonych w Chorwacji oraz Bośni i Hercegowinie, organizacje kynologiczne obu krajów wypracowały wspólne stanowisko dotyczące pochodzenia, charakteru oraz wzorca rasy. Efektem tej współpracy było opracowanie jednolitego wzorca tornjaka i przedstawienie go Międzynarodowej Federacji Kynologicznej (FCI).

W dokumencie tym uznano, że tornjak jest potomkiem archaicznych psów pasterskich, ukształtowanych przez wielowiekowe użytkowanie w warunkach górskich oraz związanych z migracjami ludów pasterskich Europy Południowo-Wschodniej. Podkreślono, że typ rasy nie powstał w wyniku planowej selekcji hodowlanej, lecz był efektem naturalnej selekcji funkcjonalnej, opartej na przydatności do ochrony stad i zdolności przetrwania w trudnym środowisku.

Wspólne stanowisko jasno akcentowało, że zachowanie tornjaka jako rasy było możliwe dzięki ciągłości tradycyjnego użytkowania pasterskiego, a nie dzięki hodowli wystawowej. Wskazano, że to właśnie praca użytkowa, samodzielność psa, odporność fizyczna oraz stabilny charakter miały kluczowe znaczenie dla utrwalenia cech rasy. Eksterier został uznany za wtórny wobec funkcji, a wzorzec miał odzwierciedlać rzeczywisty, historycznie ukształtowany typ psa, a nie dążyć do jego sztucznego upiększania.

Dokument ten miał również istotne znaczenie symboliczne. Potwierdzał, że tornjak stanowi wspólne dziedzictwo kulturowe i biologiczne Chorwacji oraz Bośni i Hercegowiny, a jego historia i rozwój są nierozerwalnie związane z całym obszarem Dinarów.

Tornjak dziś – między tradycją a współczesnością

Współcześnie tornjak jest symbolem wspólnego dziedzictwa Bośni i Hercegowiny oraz Chorwacji. Nadal doskonale sprawdza się jako pies stróżujący i pasterski, zachowując cechy, które przez wieki decydowały o jego przydatności w ochronie stad i dobytku. Jednocześnie coraz częściej postrzegany jest także jako pies rodzinny, spokojny, zrównoważony, lojalny wobec opiekuna i silnie związany ze swoim otoczeniem.

Choć nie wszystkie etapy jego historii można dziś jednoznacznie odtworzyć, nie ulega wątpliwości, że korzenie tornjaka tkwią głęboko w pasterskiej kulturze Bałkanów. To właśnie długotrwałe użytkowanie w trudnych warunkach górskich ukształtowało jego charakter, samodzielność oraz odporność fizyczną i psychiczną. Tornjak nigdy nie był psem „tworzonym na potrzeby wyglądu”, lecz psem pracy, którego cechy wynikały z realnych potrzeb człowieka i środowiska.

Współczesny tornjak funkcjonuje dziś na kilku płaszczyznach jednocześnie. Pozostaje psem użytkowym, pełniącym realną rolę w gospodarstwach, bywa psem rodzinnym, a także jest prezentowany na wystawach kynologicznych. Niezależnie jednak od formy użytkowania, największą wartością rasy pozostaje zachowanie jej pierwotnych cech: funkcjonalności, stabilnego charakteru i zdolności do samodzielnej pracy. To one stanowią o autentyczności tornjaka i decydują o jego wyjątkowym miejscu wśród europejskich ras pasterskich.